نقش کتابخانههای عمومی در مشارکت اجتماعی شهروندان
تغییر رویکرد و بازتعریف نقش اجتماعی کتابخانههای عمومی
قاسم موحدیان، دبیرجلسه در ابتدای نشست ضمن تقدیر از ابتکار دفتر پژوهش و آموزش نهاد برای برگزاری جلسات ژورنالکلاب، دربارۀ هدف از برگزاری نخستین باشگاه «ژورنالکلاب» گفت: هدف این جلسات ژورنالکلاب ایجاد حساسیت به موضوع و توجه به رویکردهای علمی در ارتباط با مسائل کتابخانههای عمومی است و میتواند فرصتی برای اندیشهورزی دربارة برخی مسائل عینی کتابخانهها و شناسایی ظرفیتهای جدید کتابخانههای عمومی در ارتباط با نقش و کارکرد اجتماعیشان باشد.
موحدیان افزود: بحث ما کارکردهای اجتماعی بوده و رویکرد کتابخانههای عمومی به گونهای است که به عنوان دستگاهی پویا و اثرگذار در جامعه شناخته شود و نقش اجتماعی پررنگتری داشته باشد. رویکرد سنتی کتابخانهها را بیشتر با دو خدمت اصلی آنها یعنی ارائة خدمات امانت کتاب و مکانی برای مطالعه میشناختیم این رویکرد سنتی در حال حاضر با چالشهایی روبهرو شده است. ما بدون اینکه با اعضا و ذینغعان کتابخانه تعامل پیدا کنیم و بدون اینکه مشارکت بیشتر آنها را بخواهیم، نمیتوانیم در جهت رسالتهایی که برای کتابخانهها در نظر گرفته شده پیش برویم، از این نظر بحث مشارکت بسیار جدی بوده و باعث میشود کتابخانههای عمومی بیش از پیش پویاتر شوند.
وی افزود: توجه به تعامل و مشارکت اجتماعی شهروندان باعث میشود فاصله و شکاف بین کتابخانههای عمومی به عنوان دستگاه خدمترسان و مردم که ذینفعان کتابخانههای عمومی هستند، از بین رفته و کتابخانهها بهتر از گذشته بتوانند از نیازها و مطالبات مردم مطلع شوند و از طرفی مخاطبان کتابخانهها نیز در فعالیتهای داوطلبانه کتابخانه مشارکت میکنند. کتابخانه عمومی میبایست با محیط پیرامونی یک کنش مستمر داشته و در محیط اطرافش اثر گذار باشد و از کنار پدیدههای اجتماعی با خونسردی و بی تفاوتی رد نشود. اگر در منطقهای مسئله اجتماعی همچون سیل و زلزله رخ میدهد کتابخانه به عنوان ارگان فعالی از جامعه، در آنها حضور دارد و نسبت به آنها نمیتواند بیتفاوت باشد.
وی افزود: کتابخانه مرکز تبادل و تعامل اجتماعی است. بنابراین کتابخانه دیگر یک محیط محصور در بین دیوارهای کتابخانه نیست و دامنه فعالیت کتابخانه بسیار گسترده و فراتر از موقعیت فیزیکی آن میباشد. همین طور نقش سنتی کتابداران نیز بازتعریف و نقش اجتماعی گسترده تری برای آنها پیش بینی میشود. این مسئله میتواند در ارتقای جایگاه اجتماعی کتابدار نیز تاثیر بسزایی داشته باشد.
در ادامه این نشست سمیرا فلسفی، کارشناس توسعه امور کتابخانههای استان زنجان به ارائه مقالۀ «نقش کتابخانههای عمومی در مشارکت اجتماعی شهروندان» نوشتۀ آنه گلدینگ پرداخت. سمیرا فلسفی گفت: هدف اصلی مقاله بررسی مفهوم کارکردهای اجتماعی در حوزة کتابخانههای عمومی است. روش تحقیق کیفی بوده و در مصاحبههایی که با کاربران اصلی کتابخانههای عمومی صورت گرفته در مجموع ۶۱ نفر از افراد و گروههای جامعه مورد مطالعه قرار گرفتند. نویسنده با بررسی متونی که در این حوزه نگاشته شده و همینطور نتایج تحلیل مصاحبهها با استفاده از نرمافزار ATLAS.ti به یک سری مفاهیم کلیدی رسیده و به بررسی آنها پرداخته است.
وی با اشاره به مفهوم مشارکت اجتماعی گفت: مفهوم مشارکت اجتماعی رویکردهای گوناگونی را در بر میگیرد و به وسیله آن نهادهای خدمات عمومی این امکان را در اختیار شهروندان قرار میدهند که بتوانند نظرات خویش را در رابطه با چگونگی برآورده شدن نیازهای خود و همینطور خدماتی که مورد انتظارشان بیان کنند. جوامع توسعهیافته در این زمینه موفق و پیشرو هستند و در واقع فعالیتهای زیادی در این زمینه انجام داده و کاربران کتابخانهها را تشویق به مشارکت و تعامل بیشتر با کتابخانه میکنند. از جمله میتوان به تشکیل شوراها و انجمنهای مشورتی در این زمینه اشاره کرد. این کار میتواند کل جامعه را به سمت مشارکت بیشتر سوق دهد.
بنا به نظر اکثر مصاحبهشوندگان، کتابخانهها در گذشته تمرکز بیشتری بر کاربران فعال خود داشتند و به نوعی مشتریمدارتر بودند، ولی در آینده باید نقش اجتماعی فعالتری ایفا کنند. هر چند ممکن است این مسئله نقدی بر مشتریمداری کتابخانهها باشد اما مسئله اصلی این است که ما نباید به خاطر تمرکز روی کاربران فعال، از افرادی که کمتر به کتابخانه مراجعه میکنند و یا تا کنون از خدمات کتابخانهها استفاده نکردهاند، غافل شویم.
وی افزود: در کنار همه این موضوعات، برای به ثمر رساندن این تلاش ها نیاز به «کتابداران اجتماعی» داریم. کتابدارانی که توانایی و علاقمندی لازم را در جهت پیشبرد اهداف سازمانی و جلب مشارکت فراگیر مردم، داشته باشند.